Çinko Oksit Öjenol Ölçü Patı Nedir? Tip I, Tip II ve ADA No. 16
"Öjenol ölçü maddesi", "çinko oksit öjenol ölçü maddesi" ve "öjenol ölçü" aramaları, diş hekimliğinde kullanılan iki tüplü bir ölçü patıyla ilgilidir. Bu yazıda çinko oksit öjenol (ZOE) ölçü patının ne olduğu, bileşimi, nasıl sertleştiği, ADA No. 16 spesifikasyonundaki Tip I ve Tip II ayrımı, temel terimler ile saklama ve kullanım talimatlarında yer alan genel noktalar kaynaklarıyla özetlenmiştir. Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; klinik uygulama, tedavi veya ürün önerisi içermez. Her ürün için üreticinin güncel kullanım talimatı esastır.
Kısa cevap
- Nedir? Çinko oksit öjenol ölçü patı, bir baz pat (çinko oksit) ile bir reaktör/katalizör pattan (öjenol) oluşan, karıştırıldıktan sonra kimyasal tepkimeyle sertleşen ölçü maddesidir. Bilimsel literatürde rijit (esnek olmayan) ve geri dönüşümsüz (irreversibl) bir ölçü maddesi olarak tanımlanır.
- Nerede kullanılır? Literatürde ve üretici talimatlarında başlıca kullanım alanı dişsiz çenelerin ikincil (son) ölçüleri olarak belirtilir; bazı üreticiler kaide astarlama (rebazaj) ve kapanış kaydı gibi kullanım alanlarını da listeler.
- Hangi spesifikasyon? ANSI/ADA Specification No. 16, reaktif bileşenleri çinko oksit ve öjenol olan ölçü patlarını kapsar ve bunları Tip I (sert) ve Tip II (yumuşak) olarak sınıflandırır.
Çinko oksit öjenol ölçü patı nedir?
Journal of the Indian Prosthodontic Society'de 2023'te yayımlanan bir çalışmaya göre ZOE ölçü patı, dişsiz arkların ikincil ölçülerinde kullanılan, eski, rijit ve geri dönüşümsüz bir ölçü maddesidir. Aynı çalışma; iyi yüzey doğruluğu, ayrıntı aktarımı, boyutsal stabilite, yeterli çalışma süresi ve kuru rezin bireysel kaşıklara ayrıca kaşık adezivi gerekmeden tutunması gibi özellikleri nedeniyle bu materyalin uzun süredir tercih edildiğini belirtir. 2014 tarihli başka bir çalışmada ZOE ölçü patlarının 1930'lu yıllardan beri kullanıldığı ifade edilir.
"Rijit" ifadesi, materyalin sertleştikten sonra esneyerek geri dönmediğini anlatır. Bu yönüyle aljinat veya silikon gibi elastik ölçü maddelerinden ayrılır. Elastik ölçü maddeleri hakkında ayrıntı için Bilgi Bankası'ndaki ölçü maddeleri rehberine göz atabilirsiniz.
Bileşimi: baz pat ve reaktör pat
ZOE ölçü patı iki ayrı tüp hâlinde sunulur:
| Bileşen | İçerik (kaynaklarda belirtilen) |
|---|---|
| Baz pat | Çinko oksit (ZnO); bir üretici talimatında ayrıca bitkisel yağ belirtilir. |
| Reaktör / katalizör pat | Öjenol veya karanfil yağı; dolgu maddeleri ve hızlandırıcılar. |
Literatüre göre istenen özellikleri elde etmek için patlara dolgu maddeleri, plastikleştiriciler ve hızlandırıcılar eklenir. ZnO'nun türü ve tanecik boyutu ile patlara eklenen kimyasal düzenleyiciler, tepkime hızını belirleyen ve üreticinin kontrolünde olan etkenlerdir. Bir üreticinin ambalaj bilgisinde baz pat beyaz, öjenol patı kırmızı renkli olarak tanımlanır; talimatlarda karıştırmanın, renk homojen ve çizgisiz hâle gelene kadar sürdürülmesi istenir.
Nasıl sertleşir?
Aynı 2023 tarihli çalışmaya göre sertleşme bir asit-baz tepkimesidir: Öjenoldeki fenolik –OH grubu hidrojen iyonu vererek asit gibi davranır ve çinko oksitle tepkimeye girerek çinko öjenolat tuzunu oluşturur. Tepkimenin başlaması için su gereklidir; çinko öjenolat oluşurken su yeniden açığa çıkar ve tepkimeye katılmaya devam eder. Sertleşmiş kütle, çinko öjenolat matrisi içine dağılmış, tepkimeye girmemiş ZnO tanelerinden oluşur.
Literatürde sertleşme süresini etkileyen etkenler şöyle sıralanır:
- Karışım oranı: ZnO/öjenol oranındaki değişiklik kıvamı ve sertleşmeyi etkiler.
- Karıştırma süresi: Pratik sınırlar içinde daha uzun spatülasyon sertleşme süresini kısaltır.
- Sıcaklık ve nem: Çalışmada 10 °C ve 50 °C'de karıştırılan pat, ADA No. 16'daki en az 180 saniyelik başlangıç sertleşme süresi koşulunu karşılamamıştır; düşük sıcaklıkta cam plak üzerinde yoğunlaşan suyun tepkimeyi hızlandırdığı değerlendirilmiştir.
ADA No. 16: Tip I ve Tip II
ANSI/ADA Specification No. 16 (1961 tarihli, 1999'da yeniden onaylanmış; ANSI mağazasında "historical" olarak listelenir), reaktif bileşenleri çinko oksit ve öjenol olan diş hekimliği ölçü patlarını kapsar. Spesifikasyona göre patlar alıcının belirttiği şekilde Tip I (Hard – sert) veya Tip II (Soft – yumuşak) olarak sınıflandırılır.
- Başlangıç sertleşme süresi: Literatürde ADA No. 16'nın en az 180 saniye (3 dakika) koşulu aktarılır. Bu süre karıştırmanın başlangıcından, belirli boyuttaki bir çubuk yüzeyden kaldırıldığında patın artık iplik yapmadığı ana kadar ölçülür.
- Akıcılık (flow / kıvam): Belirli hacimdeki patın, cam plaklar arasında belirli bir yük altında yayıldığı diskin çapı ölçülür. 2014 tarihli çalışmaya göre ADA No. 16'da Tip I patlar için akıcılık 30–50 mm aralığındadır.
Ürün ambalajlarında tip bilgisi genellikle açıkça yazılır. Örneğin bir üreticinin talimatında ürün "Tip II – Yumuşak" ve "ADA No. 16 gereksinimlerini karşılar" olarak tanımlanır.
Üretici talimatlarında yer alan genel noktalar
Aşağıdaki bilgiler iki farklı üreticinin kullanım talimatlarından örnek olarak aktarılmıştır; süreler ve miktarlar ürüne göre değişir.
- Dozlama: Her iki talimatta da karıştırma kâğıdı üzerine iki pattan eşit uzunlukta sıkılması belirtilir. Bir üretici, dişsiz bir çene için gereken miktarı 8–12 cm olarak verir.
- Karıştırma: Paslanmaz çelik spatül ile renk homojen ve çizgisiz hâle gelene kadar karıştırma; bir talimatta 30–40 saniye, diğerinde 30–45 saniye olarak verilir.
- Sertleşme: Bir üretici patın yaklaşık 3–5 dakikada sertleştiğini; diğeri karıştırmanın başlangıcından son sertleşmeye kadar en az 3, en çok 10 dakika geçmesi gerektiğini belirtir.
- Model dökümü ve ayırma: Bir üretici, materyalin hemen dökülmeyi gerektirmediğini ve alçı sertleştikten sonra ölçünün ılık (kaynar olmayan) suya daldırılarak modelden ayrıldığını belirtir.
- Karıştırılmaması gerekenler: Aynı talimatta, farklı ambalajlardaki patların birbirine karıştırılmaması istenir; tüplerin kapakları kullanım sonrası hemen ve doğru tüpe kapatılmalıdır.
- Uyarılar: Bir üretici, ürünün öjenol içerdiğini ve öjenole karşı ağır alerjik reaksiyon öyküsü olanlarda kullanılmaması gerektiğini; materyalin yalnızca yetkin diş hekimliği profesyonellerince kullanılmak üzere tasarlandığını belirtir.
Saklama
Örnek bir üretici talimatında saklama sıcaklığı 10–24 °C, nemden uzak tutma ve kullanım sonrası kapağın dikkatle kapatılması belirtilir; aynı ürün için raf ömrü üretim tarihinden itibaren 3 yıl olarak verilir. Saklama koşulları ve son kullanma tarihi ürüne göre değiştiğinden ambalaj üzerindeki bilgiler esas alınmalıdır. Ölçülerin dezenfeksiyonu için de yöntem ve süre konusunda üreticinin talimatına uyulması gerekir.
Temel terimler
- Baz pat / reaktör pat: Sırasıyla çinko oksit ve öjenol içeren iki bileşen.
- Çinko öjenolat: Sertleşme tepkimesinde oluşan tuz.
- Rijit ölçü maddesi: Sertleştikten sonra esnemeyen ölçü maddesi.
- İkincil (son) ölçü: Bireysel kaşıkla alınan, modelin elde edildiği ölçü.
- Başlangıç sertleşme süresi: Karıştırmanın başlangıcından patın belirli bir test koşulunda iplik yapmayı bıraktığı ana kadar geçen süre.
- Akıcılık (flow): Patın yük altında yayılma yeteneği; disk çapı (mm) ile ifade edilir.
Not: Çinko oksit öjenol, ölçü patı dışında simanlarda da kullanılan bir bileşimdir. Siman olarak kullanımı için Bilgi Bankası'ndaki dental siman çeşitleri yazısına bakabilirsiniz.
İlgili kategoriler
Kaşık tipleri için: Ölçü kaşığı çeşitleri.
Sık sorulan sorular
Öjenol ölçü maddesi elastik midir?
Hayır. Literatürde çinko oksit öjenol ölçü patı rijit ve geri dönüşümsüz bir ölçü maddesi olarak tanımlanır.
Tip I ve Tip II arasındaki fark nedir?
ANSI/ADA Specification No. 16, ZOE ölçü patlarını Tip I (sert) ve Tip II (yumuşak) olarak sınıflandırır. Ürünün hangi tipte olduğu ambalajında ve kullanım talimatında belirtilir.
Öjenol ölçü patı ne kadar sürede sertleşir?
Süre ürüne göre değişir. ADA No. 16'da başlangıç sertleşme süresi için en az 180 saniye koşulu bulunur; örnek üretici talimatlarında sertleşme 3–5 dakika veya 3–10 dakika aralığında verilir. Sıcaklık ve nem de süreyi etkiler.
Kaşık adezivi gerekir mi?
Literatürde ZOE patının kuru rezin bireysel kaşıklara ayrıca kaşık adezivi gerekmeden tutunduğu belirtilir. Kesin bilgi için ürünün kullanım talimatına bakılmalıdır.
Farklı kutulardaki baz ve reaktör patlar birlikte kullanılabilir mi?
Bir üretici talimatı, aynı ambalajdaki patların birlikte ayarlandığını ve farklı ambalajlardaki patların karıştırılmaması gerektiğini belirtir.
Kaynaklar
- ANSI/ADA Specification No. 16-1961 (Reaffirmed 1999) – Dental Impression Paste – Zinc Oxide Eugenol Material
- Sinha D. ve ark. (2023) – Mixing slab temperature and setting properties of zinc oxide eugenol impression paste, J Indian Prosthodont Soc
- Katna V. ve ark. (2014) – Flow property of seven commercially available zinc oxide eugenol impression materials, J Indian Prosthodont Soc
- Prevest DenPro – Hiflex Impression Paste kullanım talimatı (üretici IFU)
- Perfex Impression Paste kullanım talimatı (üretici IFU)