Dental Siman Çeşitleri: Cam İyonomer, Çinko Fosfat, Rezin Siman
Diş hekimliğinde "siman" kelimesi; kron, köprü, inley-onley veya post gibi dolaylı restorasyonları hazırlanmış diş yüzeyine sabitlemek için kullanılan yapıştırma (simantasyon) materyallerini anlatır. Cam iyonomer siman, çinko fosfat siman, polikarboksilat siman, çinko oksit öjenol ve rezin siman bu grubun en sık duyulan üyeleridir. Bu yazıda siman çeşitlerini, nasıl sınıflandırıldıklarını, sertleşme mekanizmalarını ve ilgili ISO standartlarını derledik. Yazı yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; klinik bir uygulama, tedavi ya da ürün tavsiyesi içermez. Materyal seçimi ve kullanımı diş hekiminin değerlendirmesine ve üreticinin kullanım talimatına bağlıdır.
Dental siman nedir?
Hong Kong Üniversitesi Diş Hekimliği Fakültesi'nden araştırmacıların 2022'de yayımladığı "Update on Dental Luting Materials" derlemesine göre yapıştırma simanı (luting cement), restorasyon ile diş yüzeyi arasındaki küçük boşlukları doldurarak restorasyonu mekanik olarak kilitleyen ve yerinden çıkmasını önleyen materyaldir. Siman bu tutuculuğu mekanik kilitlenme, kimyasal bağlanma ya da ikisinin birlikte sağladığı bir mekanizmayla oluşturur. Derlemede ayrıca "ideal" bir simanın biyouyumlu, çözünmeyen, ısıl ve kimyasal etkilere dayanıklı, estetik ve kolay kullanılabilir olması gerektiği; ancak bugüne kadar bu özelliklerin tümünü taşıyan bir materyal bulunmadığı belirtilir.
Simanlar nasıl sınıflandırılır?
Aynı derlemeye göre simanlar üç farklı açıdan gruplandırılabilir:
- Kimyasal yapıya göre: Su bazlı simanlar (çinko oksit öjenol ve öjenolsüz, çinko polikarboksilat, çinko fosfat, cam iyonomer ve hibrit kalsiyum alüminat/cam iyonomer) ve rezin bazlı simanlar (geleneksel ve self-adeziv rezin simanlar). Rezin modifiye cam iyonomer (RMGIC) her iki grubun özelliklerini taşıyan karma bir yapıdır.
- Bağlanma mekanizmasına göre: Adeziv olmayanlar (çinko oksit öjenol ve çinko fosfat; yalnızca sürtünme ve mekanik kilitlenmeyle tutunur), kimyasal adezyon sağlayanlar (polikarboksilat, cam iyonomer, hibrit CaAl/GI) ve mikromekanik adezyon sağlayanlar (rezin simanlar).
- Kullanım süresine göre: Geçici simanlar (çinko oksit öjenol ve öjenolsüz, polikarboksilat) ve daimi simanlar (çinko fosfat, polikarboksilat, cam iyonomer, RMGIC, rezin simanlar ve hibrit CaAl/GI).
Uluslararası Standardizasyon Örgütü'nün (ISO) ISO 9917-1 standardı, asit-baz tepkimesiyle sertleşen toz/likit su bazlı simanları kapsar ve çinko fosfat, çinko polikarboksilat ve cam polialkenoat (cam iyonomer) simanları bu grupta sayar. Standart, rezin modifiye su bazlı simanları kapsam dışında bırakır. Polimer esaslı materyaller için ise ISO 4049 standardı kullanılır.
Çinko oksit öjenol (ZOE) ve öjenolsüz simanlar
Çinko oksit öjenol iki bileşenli bir sistemdir ve asit-baz tepkimesiyle sertleşir. Derlemeye göre tozu çinko oksit ile az miktarda başka çinko tuzları ve çalışma süresini ve dayanımı artırmak için abietik asit içerir; likidi ise öjenol ve hızlandırıcı olarak asetik asitten oluşur. Derlemede geçici simanlar arasında sayılır. Öjenolün rezin simanların polimerizasyonunu engelleyebileceği yönünde bir endişe bulunduğundan öjenolsüz (non-eugenol) seçenekler geliştirilmiştir; bunlarda öjenolün yerini alifatik asit veya bütirik asit gibi asitler alır.
Çinko fosfat siman
Çinko fosfat, diş hekimliğinde en uzun kullanım geçmişine sahip daimi simandır ve 19. yüzyılın sonlarından itibaren yaklaşık 100 yıl boyunca tek daimi siman seçeneği olduğu için literatürde sıklıkla "altın standart" olarak anılır. Tozu çinko oksit ve magnezyum oksitten, likidi fosforik asit, su ve alüminyum fosfattan oluşur. Diş yüzeyine kimyasal olarak bağlanmaz, yalnızca mekanik kilitlenme sağlar. Sertleşme tepkimesi ekzotermiktir (ısı açığa çıkarır) ve başlangıçtaki pH değeri çok düşüktür.
Polikarboksilat siman
Çinko polikarboksilat siman 1968'de, çinko fosfatın dayanımını çinko oksit öjenolün biyouyumluluğuyla birleştirme amacıyla geliştirilmiştir. Toz bileşeni çinko oksit, likidi poliakrilik asittir; çinko iyonları poliakrilik asit zincirlerini çapraz bağlayarak simanın sertleşmesini sağlar. Poliakrilik asidin karboksil grupları diş dokusundaki kalsiyumla zayıf bir kimyasal bağ kurabilir, ancak derlemeye göre tutuculuk esas olarak mekaniktir. Derlemede çalışma süresinin yaklaşık 2,5 dakika gibi kısa olduğu da belirtilir.
Cam iyonomer siman (GIC) ve rezin modifiye cam iyonomer (RMGIC)
Resmî adı cam polialkenoat siman olan geleneksel cam iyonomer siman; kalsiyum floro-alümino-silikat cam tozunun suda çözünen polikarboksilik asitle karıştırılmasından oluşur. Çalışma süresini uzatmak ve sertleşmeyi düzenlemek için tartarik asit eklenir. Karıştırıldıktan sonra asit-baz tepkimesiyle jelleşip sertleşir ve diş yüzeyine kalsiyum-fosfat iyonlarıyla şelasyon yoluyla kimyasal olarak bağlanabilir. En çok bilinen özelliği flor salımıdır: Derlemeye göre flor, ilk 24 saatte yoğun, sonrasında giderek azalan bir hızla uzun süre salınır.
Rezin modifiye cam iyonomer (RMGIC), geleneksel cam iyonomerin likidine hidroksietil metakrilat (HEMA) gibi monomerler ve ışıkla aktive olan bir başlatıcı sistem eklenerek elde edilir. Bu nedenle "dual-cure" olarak tanımlanır: Rezin bileşen ışıkla polimerize olurken cam iyonomer bileşen asit-baz tepkimesiyle sertleşir. ISO 9917-1, asit-baz simanlarını yapıştırmanın yanı sıra kaide/astar, restorasyon ve fissür örtücü amaçlı kullanımlar için de tanımlar; bir ürünün hangi amaçla kullanılacağı üreticinin talimatında belirtilir.
Rezin simanlar
Geleneksel rezin simanlar kimyasal olarak restoratif kompozitlere benzer; metil metakrilat, Bis-GMA ve üretan dimetakrilat gibi monomerler içerir. İnce bir film kalınlığı ve yeterli çalışma süresi elde etmek için doldurucu oranı kompozitlere göre düşürülmüştür. Bazı geleneksel rezin simanlar ayrı bir adeziv sistemle birlikte kullanılır. Self-adeziv rezin simanlar ise 2000'li yılların başında, ayrı bir asit ve adeziv uygulaması gerektirmeden diş yüzeyine tutunacak şekilde geliştirilmiştir; içlerindeki asidik fonksiyonel monomerler bu işlevi görür.
ISO 4049:2019'a göre rezin simanlar sertleşme şekline göre üç sınıfa ayrılır: Sınıf 1 kendiliğinden (kimyasal) sertleşen, Sınıf 2 ışıkla sertleşen ve Sınıf 3 hem kimyasal hem ışıkla sertleşen (dual-cure) materyaller. Derlemede aynı standardın yapıştırma amaçlı materyaller için film kalınlığını 50 µm'nin altında tanımladığı da aktarılır.
Saklama ve kullanım
Simanların karıştırma oranı, çalışma ve sertleşme süreleri, saklama sıcaklığı ve raf ömrü ürüne göre farklılık gösterir. Bu bilgiler için her zaman ürünün kullanım talimatı (IFU) ve güvenlik bilgi formu esas alınmalıdır. ISO 9917-1 de hem elle karıştırılan toz/likit simanları hem de mekanik olarak karıştırılan kapsüllü simanları kapsar; karıştırma şekli ürünün talimatında tanımlanır.
Siman kategorilerini incelemek isterseniz: Simantasyon materyalleri, Cam iyonomer siman, Fosfat siman, Rezin siman ve Geçici siman.
Sık sorulan sorular
Siman ile dolgu materyali aynı şey mi?
Hayır. Yapıştırma simanı, önceden hazırlanmış bir restorasyonu dişe sabitlemek için kullanılır. Bununla birlikte ISO 9917-1, asit-baz simanlarını restorasyon amaçlı kullanımlar için de tanımlar; bu yüzden aynı materyal grubunun farklı amaçlara yönelik formülasyonları bulunabilir.
Cam iyonomer siman neden flor salar?
Cam iyonomerin toz bileşeni floro-alümino-silikat camdır. Sertleşme tepkimesi sırasında ve sonrasında bu yapıdaki flor ortama salınır; salım ilk 24 saatte yüksektir, sonra yavaşlar.
Geçici siman ile daimi siman arasındaki fark nedir?
Derlemeye göre geçici simanlar geçici (provizyonel) restorasyonları tutmak için, daimi simanlar ise kalıcı (definitif) restorasyonların simantasyonunda kullanılır.
Self-adeziv rezin siman ne demek?
Ayrı bir asitleme ve adeziv (bonding) adımı gerektirmeden, içerdiği asidik fonksiyonel monomerler sayesinde diş yüzeyine tutunan rezin siman türüdür.