Ortodontik Lastik Çeşitleri: Boyutlar, Kuvvetler ve ISO 21606
Ortodontide "lastik" ya da "elastik" olarak anılan küçük halkalar, sabit ve hareketli apareylerle birlikte kuvvet iletmek için kullanılan elastomerik yardımcı parçalardır. "Ortodontik lastik çeşitleri", "diş teli lastiği çeşitleri" veya "1/8, 3/16, 1/4 lastik ne demek?" gibi aramalar bu yüzden sık yapılır. Bu yazıda ortodontik elastomerik parçaların çeşitlerini, lastik boyutlarının ve kuvvet değerlerinin nasıl ifade edildiğini ve ilgili ISO standardını kaynaklarıyla derledik. Yazı yalnızca bilgilendirme amaçlıdır; tedavi, kullanım süresi ya da ürün önerisi içermez. Hangi lastiğin, nasıl ve ne kadar süre kullanılacağına yalnızca tedaviyi yürüten ortodontist karar verir.
Ortodontik lastik nedir?
Uluslararası standart ISO 21606:2022, ortodontik elastiği (lastiği) ortodontik apareylere kuvvet uygulamak için kullanılan ağız içi veya ağız dışı elastomerik halka olarak tanımlar. Standart; lastikleri, zincirleri, ipleri (thread), ligatürleri ve separatörleri ortak bir başlık altında "elastomerik yardımcı parçalar" (elastomeric auxiliaries) olarak ele alır.
Ortodontik elastomerik parça çeşitleri
ISO 21606:2022'deki tanımlara göre başlıca çeşitler şunlardır:
- Elastik (lastik): Ortodontik apareylere kuvvet uygulamak için kullanılan ağız içi veya ağız dışı elastomerik halka.
- Elastomerik zincir (power chain): Birbirine bağlı elastomerik halkalardan ya da çok delikli elastomerik bir banttan oluşan, kuvvet uygulamak için kullanılan parça.
- Elastomerik ip (thread): Kesiti sabit, içi boş olabilen elastomerik şerit.
- Elastomerik ligatür: Teli ortodontik bağlantı elemanlarına (braketlere) tutturmak için kullanılan elastomerik halka.
- Elastomerik separatör: Dişler arasındaki (interproksimal) aralıkları açmak için kullanılan elastomerik ürün.
Üretici kataloglarında bunlara ek olarak farklı renklerde ligatürler, kısa, uzun veya kapalı (closed) aralıklı zincirler gibi seçenekler de yer alır.
Lastik boyutları nasıl ifade edilir?
Ortodontik lastikler genellikle iç çaplarıyla, inç cinsinden kesirli sayılarla adlandırılır. Bir üreticinin ürün sayfasında bu boyutların milimetre karşılıkları şöyle verilir:
- 1/8 inç: 3,2 mm
- 3/16 inç: 4,8 mm
- 1/4 inç: 6,4 mm
- 5/16 inç: 7,9 mm
- 3/8 inç: 9,5 mm
Bazı üreticilerin kataloglarında 1/2 inç, 5/8 inç ve 3/4 inç gibi daha büyük çaplar da bulunur. Kataloglarda milimetre karşılıkları zaman zaman yuvarlanarak (örneğin 1/8 inç için 3 mm, 3/16 inç için 5 mm) yazılabilir.
Lastik kuvvetleri: hafif, orta, ağır
Lastiklerin kuvvet düzeyi genellikle ons (oz) ve gram cinsinden belirtilir. American Orthodontics kataloğuna göre belirtilen kuvvet, lastik başlangıç çapının üç katına gerildiğinde ölçülen değerdir. Önemli bir nokta, "hafif", "orta" ve "ağır" adlarının üreticiler arasında standart olmamasıdır:
- Bir üreticinin ürün sayfasında hafif 2,5 oz, orta 3,5 oz, ağır 4,5 oz olarak verilir.
- American Orthodontics kataloğunda ise hafif 2,5 oz (70 g), orta 4,5 oz (125 g), ağır 6,5 oz (180 g), ekstra ağır 8 oz (225 g) ve "maksimum" 14 oz (400 g) olarak listelenir.
Yani aynı adı taşıyan iki lastik farklı kuvvet değerine sahip olabilir. Bu nedenle ürünler karşılaştırılırken ad yerine ambalajda yazan çap ve ons/gram değeri esas alınmalıdır. Bazı üreticiler ayrıca boyut ve kuvveti hayvan adları, harfler veya renklerle kodlar; bu kodlar üreticiye özgüdür.
ISO 21606 neleri ölçer?
ISO 21606:2022'nin giriş bölümünde, standardın klinisyenlerin üreticilerden gelen bilgilerle elastomerik parçaları anlamlı biçimde karşılaştırmakta zorlanması nedeniyle geliştirildiği belirtilir. Standart şu özellikleri tanımlar:
- Boyutlar: Örneğin zincirlerde halka aralığı (link length), yani komşu halkaların delik merkezleri arasındaki mesafe; boyutlar üreticinin beyan ettiği aralıkta olmalıdır.
- Başlangıç uzama kuvveti (F0): Parçanın önce test uzunluğunun dört katına gerilip ardından üç katında ölçülen kuvvettir.
- 24 saatlik kalıntı kuvvet (F24): Aynı koşullarda 24 saat sonra ölçülen kuvvettir ve başlangıç kuvvetinin yüzdesi olarak ifade edilir.
- Nihai uzama (A): Kopma anındaki uzamanın test uzunluğuna göre yüzde olarak ifadesidir; separatörler için istenir.
Standarda göre bu kuvvet değerleri üreticinin beyan ettiği aralıkta olmalıdır ve testler 10 numune üzerinde, (23 ± 2) °C sıcaklıkta yapılır. Standart, biyolojik güvenlik değerlendirmesi için ISO 10993-1 ve ISO 7405'e başvurulmasını önerir.
Lateks ve lateks içermeyen lastikler
Ortodontik lastikler doğal kauçuk lateksinden ya da lateks içermeyen elastomerlerden üretilir. American Orthodontics kataloğunda lateks lastikler için, lateks alerjisi tanılanmış kişilerin lateks lastik kullanmaması gerektiği; tanı konmamış kişilerde tahriş olursa kullanımın hemen bırakılıp hekime danışılması gerektiği uyarısı yer alır. Aynı katalogda lateks içermeyen lastiklerin doğal kauçuk lateksi içermediği ve aynı ons değerindeki standart lastiğe eşdeğer kuvvet sağlamak üzere üretildiği belirtilir.
Ambalaj ve saklama
Lastikler genellikle 50 veya 100 adetlik hasta paketleri hâlinde, bu paketlerin bir kutuda toplandığı şekilde ya da toplu (bulk) poşetlerde sunulur. Saklama koşulları, raf ömrü ve kullanım talimatı için ürünün etiketi ve üreticinin kullanım talimatı esas alınmalıdır.
Sık sorulan sorular
1/8, 3/16 ve 1/4 lastik ne demek?
Bu sayılar lastiğin inç cinsinden iç çapını gösterir; sırasıyla yaklaşık 3,2 mm, 4,8 mm ve 6,4 mm'ye karşılık gelir.
Lastik üzerindeki oz değeri neyi gösterir?
Üreticinin beyan ettiği kuvvet düzeyini gösterir. American Orthodontics'e göre bu değer, lastik başlangıç çapının üç katına gerildiğinde ölçülür.
Her markada "orta" lastik aynı kuvvette mi?
Hayır. Kaynaklara göre bir üreticide orta 3,5 oz, başka bir üreticide 4,5 oz olarak tanımlanabilir. Karşılaştırmada ad değil, ambalajdaki ons/gram değeri esas alınmalıdır.
Power chain ile ortodontik lastik aynı şey mi?
Hayır. ISO 21606'ya göre lastik tek bir halkadır; elastomerik zincir ise birbirine bağlı halkalardan oluşur.
Ortodonti malzemeleriyle ilgili kategoriler: Orthodonti, Ortodonti Sarf Malzemeleri.